Okul Bahçelerinin Yenilenmesi

Oguzhan Duran tarafından yazıldı. Aktif . Yayınlanma Düşünme Eğitimi ( Seçmeli)

Kullanıcı Oyu: 0 / 5

Yıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değil
 

 

Özet

Okul bahçelerinin çocuk gelişimi ve sağlıklı yaşam üzerine etkilerinin

irdelenmesi yanında çocuklarda çevre bilincinin geliştirilmesi çalışmanın temel

amacını oluşturmaktadır. Çalışmada 5 okulda 1729 öğrenciyle anketler yapılarak,

öğretmenlerin görüşleri alınmış ve bu doğrultuda okul bahçeleri yeniden

tasarlanmıştır.

Araştırma sonuçlarına göre teneffüs boyunca aktif olan çocukların daha

sağlıklı oldukları görülmüştür. Kısa teneffüs süresi ve bahçelerin aktiviteler için

yetersizliğine bağlı olarak bazı öğrenciler teneffüs vakitlerini okul içinde geçirmektedir.

Öğrencilerin çoğunluğu, geniş bahçeli okulları beğenirken, peyzaj

değerleri düşük okul bahçelerinden memnun olmamaktadır.

Bu çalışmanın sonuçları, daha yeşil ve bakımlı okul bahçelerinin öğrencilerin

çevreye bakışını ve oyun alışkanlıklarını değiştirerek fiziksel aktiviteyi

destekleyeceğini, öğrencilerin katılımıyla sürdürülebilir okul ortamlarının oluşturulabileceğini

göstermektedir.

Anahtar Sözcükler: Okul bahçeleri, çocuk katılımı, peyzaj tasarımı,

fiziksel aktivite, Ankara

Gi riş

Okul bahçeleri, çocuk sağlığı ve gelişimi yanında oyun tipleri ve alışkanlıklarını

etkilemektedir (Barbour, 1999; Kirkby, 1989; Malone ve Tranter, 2003; Moore,

1989; Titman, 1994; Moore ve Wong, 1997; Sallis vd., 2000; Özdemir ve Yılmaz, 2008).

Okul çevreleri ayrıca ders başarısına da olumlu katkılar sağlamaktadır (Coe vd., 2006;

Symons vd., 1997; Shonkoff ve Phillips, 2000). Doğal alanlara bakan çocuklar dikkat

testlerinde daha iyi sonuçlar alırken, bu alanlarda oynayan çocuklar sınıf ödevlerinde

daha başarılı olmuştur (Tennessen ve Cimprich, 1995; Taylor vd 2001; Arbogast

vd., 2009; Moore, 1990). Okul bahçelerinin tekdüze asfalt ve beton yüzeyler yerine

tepelikler, kayalar, su gösterileri ve bitkilerle şekillenmesiyle oyun seçenekleri çeşitlenirken,

yenilikçi ve yaratıcı oyun alışkanlıkları ortaya çıkar (Staempfli, 2009; Evans,

2001; Fjörtoft ve Sageie, 2000; Moore, 1986; Rivkin, 1995; Titman, 1994). Ayrıca bu

mekanlar öğrenmeyi ve bilişsel yetenekleri olumlu yönde etkiler (Fjörtoft ve Sageie,

2000; Taylor vd., 1998).

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 7

* Dr.; Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Dışkapı/Ankara.

** Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Dışkapı/Ankara.

Güncel bir çalışmada (Arbogast, vd. 2009), bitkisel açıdan zengin okul bahçelerinde

çocukların sorumluluk bilincinin geliştiği, oyun ve aktivitelere daha çok vakit

ayrıldığı ve kavramsal gelişimlerin olumlu etkilendiği tespit edilmiştir. Moore ve

Wong (1997) ’un çalışmasında, bir ilkokul bahçesi yeşillendirilmiş ve doğal bir görünüm

kazandırılmıştır. Bu bahçede çocukların akranlarıyla daha fazla etkileşime girdiği

ve daha yaratıcı oldukları görülmüştür. Öğrenciler bu süreçte, derste anlatılanları

ezberlemek yerine, doğal ortamda konuları keşfetmeye teşvik edilmiştir. Bell ve

Dyment (2008)’in çalışmasında, çeşitli peyzaj elemanlarının bulunduğu okul bahçeleri

çocukları aktif oyuna çeken cazip mekanlar yaratmaktadır. Okul bahçelerinin

yeşillendirilmesinden sonra pek çok öğrenci bahçenin her bölümünü aktif biçimde

kullanmaya başlamıştır (Bell ve Dyment, 2008).

Çocuklar, kolay erişilebilir ve yeşil okul bahçelerinde daha çok vakit geçirmekte,

daha çok aktivite yaparak daha sağlıklı olmaktadır (Sallis vd., 2000; Sallis ve

Owen, 1999; Vincent ve Pangrazi, 2002; Mota vd., 2005; Özdemir ve Yılmaz, 2008;

Frank ve Niece, 2005; Bell ve Dyment, 2008). Elde edilen sonuçlar doğrultusunda,

teneffüs sürelerinin uzatılması ve bahçe kullanımını teşvik edici eğitsel programların

geliştirilmesi gereği vurgulanmıştır.

Kumar vd. (2008), okulların fiziksel karakterleri arasındaki ortak noktaları ve

bu mekanların çocukların kötü alışkanlıklarılyla ilişkilerini araştırmıştır. Bu araştırmaya

göre çocukların okul yakın çevresinin fiziksel özelliklerinden etkilendikleri ve

iyi planlanmış okul bahçesinin ders asma yanında sigara, alkol ve uyuşturucu kullanımını

azalttığı görülmüştür.

Araştırmaların ele aldığı diğer bir konu ise gelir durumu ile obezite arasındaki

ilişkidir. Çeşitli çalışmalarda, fakir aile çocuklarının sağlıklı gıdalara, park ve spor

alanlarına erişemedikleri, fiziksel aktivite olanaklarının azalması sonucunda daha

obez oldukları sonucuna varılmıştır (Oliver ve Hayes, 2005; Raine, 2004). Bu durumu

tersine çevirmek için okul bahçelerinin yeşillendirilmesi ve mahalle çocuklarının da

kullanımına açılması önerilmiştir (Thomson ve Philo, 2004).

Evden okula taşıtla giden, bilgisayar ve televizyon başında vakit geçiren

çocuklarda çevresel bilinç gelişemez (Bunting ve Cousins, 1985; Harvey, 1989; Kellert,

2002). Okul bahçelerinin yeşillendirilmesi ve bu sürece çocukların katılmasıyla çevresel

bilinç ve sahiplenme duygusu gelişecektir. Katılımı teşvik etmek için çocukların

ilgi duyacağı ve zevk alacağı resim çalışmaları, odak grup tartışmaları, çevre turları,

drama (Clark ve Moss, 2001) ve fotoğraf çekimleri (Barker ve Weller, 2003; Burke,

2005; Greenfield, 2004; Leavitt vd., 1998; Young ve Barratt, 2001) gibi yöntemler tercih

edilmelidir (Hart, 1997; Barker ve Weller, 2003; O’Kane, 2000; Punch, 2002).

Okul bahçeleri tasarlanırken çocukların fiziksel yeteneklerini geliştirici, eğitim

ve öğretimi, oyunu, sosyal iletişimi ve sağlığı olumlu etkileyecek ilkelerin ele alınması

gerektiği vurgulanmıştır (Fjörtoft, 2004; Taylor vd., 2001). Okul bahçelerindeki

tasarım unsurları çocukların davranış, öğrenme, oynama ve diğerleriyle iletişim biçimini

belirleyecektir. Büyük bir asfalt bahçede en aktif çocuk bile sıkılacak ve oyuna

istekli olmayacaktır. Titman (1994)’a göre, bahçenin değişik yaş ve cinsiyet grupları

için ortam çeşitliliği sağlaması gerekir; böylece çocuklar daha yaratıcı olurken birbirleriyle

daha çok iletişim kurma fırsatı bulurlar.

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

8 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

Günümüzde okul çevreleri yetişkinler tarafından yetişkin alışkanlıklarına

göre planlanmaktadır. Bu durumda çocukların fikir ve görüşleri çoğu zaman göz ardı

edilmektedir. Okul yönetimi bahçede güvenlik ve gözetimi öncelikle ele almakta

(Evans, 2001), karmaşık, parçalı ve bitkilerle çevrelenmiş alanlar istememektedir.

Bunun yerine kolay görüş sağlayan ve uygulama-bakım maliyetlerini düşüren geniş

asfalt ve beton düzlükler tercih edilmektedir. Teneffüslerde bahçe farklı yaş gruplarından

öğrenciler tarafından aynı anda kullanılırken, büyük çocuklar küçükleri rahatsız

edecek davranışlar sergilemektedir (Özdemir ve Yılmaz, 2008). Genellikle erkek

çocukların egemenliğinde olan okul bahçelerinde kız öğrencilerin kendi oyun ve aktiviteleri

için yeterli imkanları bulamaması da ayrı bir sorundur. Bu tür sorunların

giderilebilmesi amacıyla, öğrenci, öğretmen, okul idaresi ve velilerin katılımı ile şekillenen

okul projelerinin uygulanması gerekmektedir (Hart, 1997; Mannion, 2003;

Titman, 1994).

Okul bahçeleri konusunda ülkemizde de çeşitli araştırmalar yapılmıştır.

Akdoğan (1972), okulların çevreleri ile birlikte planlanması gerektiğini vurgulamıştır.

Kaptan (1985), Adana kenti okul bahçelerini incelemiş, birçok okul bahçesinin nitelik

ve niceliksel olarak yetersiz olduğunu belirlemiştir. Başar (2000), Çanakkale’deki ilköğretim

okullarının olanaklarını incelediği çalışmasında, bina dışı eğitim alanların

çok yetersiz olduğunu saptamıştır. Gül ve Küçük’ün (2001) çalışmasında, Isparta kentinde

yer alan okulların toplam açık yeşil alanları ve toplam öğrenci sayıları incelenmiş,

kullanılabilir alanların daha çok sert malzemelerle kaplı olduğu tespit edilmiştir.

Kelkit ve Özel’in (2003) çalışmasında, Çanakkale ilinde yer alan okul bahçelerinin

peyzaj özellikleri değerlendirilmiş, eğitimci, plancı ve tasarımcıların beraber çalışmaları

sonucu daha kullanılabilir okul bahçelerinin oluşturulabileceği vurgulanmıştır.

Özdemir ve Yılmaz (2008), Ankara’da ki ilköğretim okullarında anketler gerçekleştirmiş,

okul bahçelerinin fiziksel aktivite için yeterli olanaklar sunmadığı sonucuna varmıştır.

Bu çalışmalarda çoğunlukla okul bahçelerinin mevcut durumu sorgulanırken,

geleceğe dönük yaklaşımlar ve çözüm önerilerine yeterince değinilmemiştir.

Önceki çalışmalarda, sağlıklı gelişime olası katkılar tanımlanmamış, okul bahçesi

ve öğrenci davranışları arasındaki ilişki irdelenmemiştir. Bu çalışmada, okul bahçelerinin

mevcut durumu ele alınırken, öğrencilerin çevre algılarına dayalı peyzaj

tasarım ilkeleri belirlenmekte, ilgili bakanlıklar ve müdürlükler ile eğitimciler için

öneriler sunulmaktadır.

Materyal ve Yöntem

Araştırmanın temel materyalini Ankara’da yer alan devlet okulları oluşturmaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığı’ndan sağlanan okul listesinden aşağıdaki kriterlere

uyan okullar rasgele seçilmiştir: (1) değişik eğitim sistemine ve müfredata sahip

okullar— ilköğretim okulu, düz lise, endüstri meslek lisesi, anadolu lisesi ve güzel

sanatlar lisesi, (2) yenileme projeleri için yeterli açık alana sahip okullar, (3) sosyoekonomik

çeşitlilik için farklı semtlerdeki okullar, (4) farklı öğrenci sayısına sahip

okullar, ve (5) yenilenmeye ihtiyacı olan okullar. Sonuçta, bu özelliklere uygun olarak

Etlik 19 Mayıs İlköğretim Okulu, Mamak Hurin Yavuzalp Lisesi, Altındağ

Uluğbey Anadolu Lisesi, Çankaya Güzel Sanatlar Anadolu Lisesi ve Çubuk Endüstri

Meslek Lisesi seçilmiştir (Şekil 1).

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 9

Şekil 1. Ankara kentinde çalışma için seçilen okulların yerlerini gösteren harita

Araştırmanın temel yöntemini oluşturan anketlerle, öğrencilerin okul bahçesini

nasıl algıladığı, teneffüs aktiviteleri, okul bahçeleriyle ilgili görüşleri ve bahçelerin

iyileştirmesine yönelik önerileri belirlenmiştir. Teneffüslerde yapılan gözlemlerle

öğrencilerin aktivite ve davranış biçimleri yanında bahçede sık kullandıkları alanlar

tespit edilmiştir. Öğretmen ve müdürlerle sözlü görüşmeler yapılarak bahçelerin

geliştirilmesi ve yenilenmesi için önerileri değerlendirilmiştir. Ölçekli planlar üzerinde

okul bahçesi tasarımları geliştirilmiştir. Önerilerimizin çocuklar tarafından daha

iyi anlaşılması için okul bahçelerinin mevcut ve uygulama sonrası alacağı görünümleri

içeren çizimler hazırlanmıştır (Bkz. EK). Projeler ve çizimler, öğrenci, öğretmen ve

okul yönetimine sunulmuş, öğrencilerin görüşlerini yazabilecekleri defterlerle birlikte

bir hafta boyunca okul girişlerinde sergilenmiştir. Tüm yorum ve değerlendirmeler

sonrası final projeleri hazırlanmıştır.

Okul bahçelerinin değerlendirilmesinde, araştırmacılar tarafından çekilen

fotoğraflar yanında Büyükşehir Belediyesi’nden elde edilen ölçekli hava fotoğrafları

ve planlar kullanılmıştır. Bu resim ve planlarda, okul bahçelerinin peyzaj özellikleri

kapsamında bitki ve yapı yoğunluğu ile açık ve kapalı mekanlar tespit edilmiş, bitkilerin

kapladıkları alanlar ölçülmüştür.

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

10 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

Sağlıklı gelişim hakkında bilgi verecek olan vücut kitle indeksi (VKİ) verileri

anketlerle elde edilmiş, öğrencilerin boy ve kilo değerlerini yazmaları istenmiştir.

Elde edilen boy ve kilo değerleri, kilo/boyun karesi (kg/m2) formülüyle indeks

değerlerine dönüştürülmüştür. Yaş gruplarına göre vücut kitle indeksi değerleri aşağıdaki

tabloda verilmiştir (Tablo 1) (Uluocak vd., 2006; Şimşek vd., 2005; Öner vd.,

2004; Altunkaynak ve Özbek, 2007; Uğuz ve Bodur, 2007).

Tablo 1. Yaş gruplarına göre vücut kitle indeksi (VKİ) değerleri

Sınıf Yaş Zayıf Normal Kilolu

İlköğretim 3 ve 4 9-10 <14.0 14.0-20.0 >20

5 ve 6 11-12 <14.6 14.6-23.1 >23.1

7 ve 8 13-14 <15.6 15.6-25.4 >25.4

Lise 1 ve 2 15-16 <17.2 17.2-26.0 >26.0

3 ve 4 17-18 <18.5 18.5-26.5 >26.5

Bulgular

Öğretmen ve okul yönetimi ile yapılan görüşmelerde okul bahçelerinin çocuk

oyun ve aktiviteleri için yetersizliği belirtilmiştir. Öğretmenler, dış mekan derslikleri

yanında beden eğitimi dersleri için koşu parkurları ve spor alanları istemektedir.

Okul bahçesi yenileme sürecine öğrencilerinde katılmasıyla çocuklar arasında dayanışma

ve çevre bilincinin oluşacağını belirtmişlerdir. Okul yönetimi, bütçe ve eleman

sıkıntısı gibi nedenlerle bahçede geniş sert yüzeyleri tercih etmekte; bu şekilde hem

öğrenciler kontrol altında tutulurken hem de bakım maliyetleri azaltılmaktadır.

Beş okulda gerçekleştirilen toplam 1729 ankete, 847’si (% 49) kız ve 882’si (%

51) erkek öğrenci katılmıştır. Bu katılımcıların 302’si ilköğretim okulu ve 1427’si lise

öğrencisidir. 19 Mayıs İlöğretim Okulu’nda 302, Uluğbey Anadolu Lisesi’nde 320,

Hurin Yavuzalp Lisesi’nde 622, Güzel Sanatlar Anadolu Lisesi’nde 105 ve Çubuk

Endüstri Meslek Lisesi’nde 348 öğrenciyle anket çalışması yapılmıştır.

Öğrencilerden 152’si (% 8.8) fazla kiloludur. Ancak öğrencilerin çoğunluğu (%

78.2, N=1353) normal vücut kitle indeksi (VKİ) değerlerine sahiptir. Erkek öğrencilerin

VKİ değerleri (20.53) kızlardan (19.73) daha yüksektir. Öğrencilerin % 58’si okula

yürüyerek gelirken % 42’si taşıtla gelmektedir. Analizler sonucunda okula geliş biçimi

ile vücut kitle indeksi arasında etkileşim tespit edilmiştir (F=9.93, P=0.0017).

Beklendiği gibi okul ve ev arasında yürüyen öğrenciler (19.97) ulaşımda araç kullananlardan

(20.37) daha düşük VKİ değerlerine sahiptir.

Öğrencilerin çoğu (% 69, N=1180) teneffüslerini okul bahçesinde geçirmeyi

tercih ederken, önemli orandaki öğrenci (% 31, N=538) teneffüslerde okul içinde kalmaktadır.

Kısa teneffüs süresi nedeniyle bu öğrenciler bahçeyi kullanacak yeterli

zamanı bulamamaktadır.

Öğrencilerin büyük bir bölümü (% 74, N=1259) oyun oynama ve yürüme gibi

aktif davranışları tercih etmektedir. Bahçede oturma alanları az olmasına rağmen,

öğrencilerin % 16’sı (N=281) teneffüs boyunca oturmayı ve çevrelerini seyretmeyi ter-

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 11

cih etmektedir. Erkek öğrenciler (% 60.3, N=523) kızlara (% 49, N=410) göre bahçeleri

aktiviteler için daha yeterli bulmaktadır. Okul bahçelerinde top oyunları için uygun

sahalar bulunmaktadır; bu durumda erkek öğrencilerin bahçeyi aktiviteleri için

yeterli bulması beklenen bir sonuçtur. Ancak, öğrencilerin çoğu (% 66, N=1134) okul

bahçesinden genel anlamda memnun değildir. Bahçeden memnun olmayan öğrencilerin

önemli bir kısmı (% 39, N=593) memnuniyetsizliklerinin sebebi olarak okul bahçesinde

ağaç ve yeşillik eksikliğini göstermiştir. Öğrencilerin % 25’i (N=381) bahçelerin

dar olmasından şikayet etmiş ve % 28’i yeterli spor aktivitesi olmadığından bahsetmiştir.

Bahçe boyutu ve memnuniyet arasında istatistiksel olarak belirgin bir ilişki

vardır (F=68.51, df=1707, P <.0001); geniş okul bahçesi olan okulların öğrencileri bahçelerinden

daha memnundur.

Okul bahçelerinin gelişim ve ders başarısına etkisi sorulduğunda öğrencilerin

çoğu (% 37.9, N=636) bahçeyi bu konularda etkisiz bulmaktadır. Diğer yandan, dikkate

değer sayıda öğrenci (% 35.5, N=596) okul bahçelerini tamamen veya kısmen

gelişim ve akademik performans üzerinde etkili olarak tanımlamıştır (Şekil 2).

Şekil 2. Okullara göre bahçelerin gelişim ve akademik başarıya etkileri

Öğrencilerin, önerilen bahçe kulanımları arasından en uygun üç tanesini seçmesi

istenmiştir. Sonuçta, Uluğbey, Hurin Yavuz ve 19 Mayıs okullarında oturma

alanları en çok ihtiyaç duyulan kullanım olurken, Güzel Sanatlar öğrencilerinin çoğu

çim alanları tercih etmiş, Çubuk Lisesi’nde ise, çoğu öğrenci dış mekan dersliğini istemiştir.

Okul bahçesi tasarımları bu isteklere göre şekillendirilmiştir.

İstatistiksel testler teneffüs boyunca yapılan aktivitelerin tipi ve VKİ değerleri

arasında belirgin bir ilişki saptamıştır (F=3.45, P=0.0057). Genellikle teneffüslerde

bahçede oturup diğerlerini izlemeyi (20.59) ve birşeyler yemeyi (20.60) tercih eden

pasif öğrenciler yürüyen (20.03), top oynayan ve ip atlayan (20.00) aktif öğrencilerden

daha yüksek VKİ değerlerine sahiptir.

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

12 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

Etkili Kısmen etkili Belirsiz Etkisiz

19 Mayıs İÖO Güzel Sanatlar Hurin Yavuz Uluğbey Çubuk Meslek

45

40

35

30

25

20

15

10

5

0

YÜZDE (%)

Okullar arasındaki öğrenci ortalama VKİ değerleri Şekil 3’de gösterilmektedir.

Uluğbey Lisesi dışında, küçük bahçeli okulların öğrencileri daha düşük VKİ değerlerine

sahiptir ve bu ilişki istatiksel olarak anlamlıdır (F(4,1724)=14.30; p<0.0001).

Ancak bu değerler, normal VKİ değeri aralıkları içindedir.

Şekil 3. Okul bahçe büyüklüklerine göre ortalama VKİ değerleri

Araştırma sonuçlarına göre her okul bahçesi için farklı tasarımlar geliştirmiştir.

Masraflı uygulamalar yerine, yapımı ve bakımı kolay öneriler sunulmuştur.

Öğrencilerle bahçelerin mevcut durumu tartışılmış, ilgi çekici pek çok fikir ortaya

konulmuştur. Küçük çocuklar daha fazla oyun alanı isterken büyükler sosyalleşme ve

çalışma için oturma alanı istemiştir. Bu amaçla bahçelere oturma duvarları, çardaklar,

banklar ve kütükler yerleştirilmiştir. Müdürler, okullarının prestijini artırmak için

giriş alanlarında bitkilendirilmiş tören alanları talep etmişlerdir. Öğretmenlerin istekleri

doğrultusunda dış mekan derslikleri oluşturulmuştur. Beden eğitimi dersleri

yanında gündelik kullanımlar için yürüyüş ve koşu yolları tasarlanmıştır.

Tüm okullarda, erkek öğrenciler için spor alanları yer alırken kız öğrencilerin

aktiviteleri için gereken alanlar ihmal edilmiştir. Kızlar, gruplar halinde gölge ve düz

alanlarda, erkek öğrencilerden ayrı yerlerde oyun oynamaktadır. Basit hesaplamalar

(alan / öğrenci #) öğrenci başına kullanılabilir mekanların sınırlı olduğunu göstermiştir.

Öğrenciler kalabalık nedeniyle bahçede istedikleri gibi hareket edememektedir.

Bu çalışmada, farklı yaş ve cinsiyetteki çocuklar arasında oyun alışkanlıklarında

farklılıklar gözlenmiştir. Bu nedenle farklı yaş ve cinsiyet grupları için uygun mekanlar

oluşturulmuştur. Kız öğrencilerin dans ve drama etkinlikleri yanında ip atlamaları

ve grup sohbetleri için düz ve gölgeli alanlar oluşturulmuştur. Erkek öğrencilerin

kullandığı spor sahaları iyileştirilmiştir.

Seçilen okulların bahçeleri bitki örtüsü, topoğrafya, şekil, boyut, materyal tipi,

kullanım yoğunluğu ve fonksiyon yönünden değişiklik göstermektedir. Bitkilerin

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 13

20,64

19,28

20,00 20,07

20,56

Ortalama VKİ değerleri

Uluğbey 19 Mayıs Güzel Sanatlar Hurin Yavuz Çubuk Meslek

(5400 m2) (6000 m2) (7500 m2) (9600 m2) (11000 m2)

çoğu çocukların giremediği alanlarda yer almaktadır. Okul arka bahçeleri öğrencilerin

kullanımına kapalıdır ve bu alanlar genellikle otopark olarak kullanılmaktadır.

Okulların tümünde beton ve asfalt yüzeyler geniş alanları kaplamaktadır. Kenarlarda

yer alan bitkiler ve çim yüzeyler bakımsızdır. Okullar tip-planlar doğrultusunda inşa

edilirken bahçeler rasgele düzenlenmiştir. Planların temel sorunu, düz araziler için

geliştirilmiş olması ve eğimli alanlarda yer alan okul yapıları için uygun çözümler

üretememesidir. Okullar eğimli araziye yerleştiklerinde bahçe çevresinde yüksek istinat

duvarları ortaya çıkmaktadır.

Geleneksel okul bahçeleri sınırlı oyun seçenekleri sunarken, bu çalışmamızda

ortaya koyduğumuz yeşil okul bahçelerinde çocukların değişik oyun istekleri karşılanmaktadır.

Tasarımlarımız koşma, tırmanma, saklanma ve sosyalleşmeye imkan

tanıyan doğal peyzaj elemanlarını içermektedir. Doğal malzemeler kullanılırken

çocukların yaratıcı olmaları teşvik edilmektedir. Çocuklar, sebze bahçelerinde sağlıklı

gıdalar ve bitkisel üretim konularında bilgi sahibi olurken bahçecilik faaliyetleriyle

daha aktif olabilmektedir. Yenilenen okul bahçesinde çocuklar bitkilerin bakımıyla

uğraşırken, arı, karınca ve örümcek gibi hayvanların yaşamlarını eğlenceli

şekilde keşfedeceklerdir.

Çocuklar arka bahçelerde ek spor alanları isterken, yönetim bu alanlara çocukların

girişini istememektedir. Bu nedenle, arka bahçeler için sade bitkilendirme ve

çim alanları önerilmiştir. Güzel Sanatlar Lisesi ile Endüstri Meslek Lisesi’nde, diğer

okullardan farklı olarak öğrencilerin atölye çalışmalarına uygun çalışma ortamları

oluşturulmuştur.

Öğrenciler okul bahçesindeki ağaç ve yeşil alan eksikliğinden bahsetmiş, daha

temiz, bakımlı ve yeşil alanlarda daha mutlu olduklarını belirtmişlerdir. Ayrıca bahçelerin

büyüklüğü de çocukların memnuniyetiyle ilişkilidir; çocukların çoğu geniş

bahçeleri beğenmektedir. Projelerimizde, bahçelerin daha geniş algılanmasını sağlayacak

düzenlemeler önerilmiştir.

Ön projeler, öğrencilere, öğretmen ve yöneticilere sunulmuş ve önerilerimiz

hakkında görüşleri sorulmuştur. Öğrenciler ve öğretmenler, daha önce dile getirdikleri

önerilerinin projelere yansıtıldığını ve tasarımları genel olarak beğendiklerini

belirtmişlerdir. Elde edilen öneri ve görüşler doğrultusunda kesin projeler hazırlanmış,

malzeme ve bitki listelerini içeren yaklaşık maliyetler eklenerek uygulamayı

yapması düşünülen belediyelere sunulmuştur. Proje çalışmaları sonrası önemli bir

aşama olan uygulama çalışmalarına, öğrenci ve öğretmenlerinde katılması hedeflenirken,

bitkilerin bakımı için çevre kulübündeki öğrencilerin okul personeline yardım

etmesi ve öğrencilerin bu yönde eğitilmesi planlanmıştır.

Değerlendirme ve Yorum

Günümüzde okul çağının en sık görülen kronik hastalıklardan biri olan obezitenin

önlenmesinde okul ortamlarına gereken önem verilmemektedir. Obezite ile

mücadelede yeterli ve dengeli beslenme yanında fiziksel aktivite alışkanlığının kazanılması

çok önemlidir. Ne yazık ki okul çevrelerinin sağlık üzerine etkileri yeterince

incelenmemiştir.

Bu çalışmada, okul bahçelerinin mevcut durumu ve kullanımı yanında öğrenci,

öğretmen ve müdürlerin bu alanları nasıl algıladıkları konusunda çarpıcı veriler

elde edilmiştir. Okul bahçelerinin sağlık, eğitim ve öğretim üzerindeki olumlu etkile-

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

14 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

ri yeterince bilinmemektedir. Okul yönetimi, bahçe kullanımlarına güvenlik nedeniyle

sınırlama getirmekte, öğrenciler özgürce bu alanlarda hareket edememektedir.

Çalışma sonuçlarına göre geniş, bakımlı, yeşil ve her yaş grubu ve cinsiyet için uygun

oyun olanakları sunan okul bahçelerinin çocuklar tarafından daha çok ve aktif biçimde

kullanılacağı, dolayısıyla daha sağlıklı nesillerin yetişeceği vurgulanmaktadır.

Türkiye’de zorunlu eğitim beş yıldan sekiz yıla çıkarılmış, ancak okul koşulları bu

değişim kapsamında ele alınmamıştır. Araştırma sonuçları doğrultusunda her okul

için kullanıcıların özelliklerine uygun özgün bahçe tasarımları gerçekleştirilmiştir. Bu

projelerde okul bahçelerinin, çocuk-doğal çevre ilişkisini geliştirecek, sağlıklı gelişime

katkı sağlayacak ve ders başarısını artıracak fiziksel mekan özellikleri ele alınmaktadır.

Ortaya konulan tasarım önerileri ve öğrenci katılımlı bahçe düzenleme

çalışmalarının yaygınlaştırılmasıyla daha yeşil, ilgi çekici ve farklı oyun seçenekleri

sunan okul bahçeleri oluşturulabilecektir. Böylece çocukların daha sağlıklı ve başarılı

olmaları sağlanacaktır.

Küçük ölçekte okul bahçelerinin iyileştirilmesi yanında kentsel ölçekte bazı

düzenlemelerde önerilmelidir. Bu amaçla, okula yürümeyi ve bisikletle gitmeyi destekleyecek

güvenli yollar oluşturmalıdır. Eğitim sisteminde de bazı değişimlere ihtiyaç

vardır. Bahçelerin daha etkin kullanımı için teneffüs süreleri uzatılmalıdır.

Teneffüsler boyunca, çocukların zihinsel ve fiziksel sağlığını geliştirecek oyunların

oynanması teşvik edilmelidir. Mevcut müfredata çevresel eğitim dersleri eklenmeli

ve bu derslerin düzenlenmiş okul bahçelerinde verilmesi sağlanmalıdır. Bahçe

düzenlemeleri, sadece sağlıklı öğrencileri değil, atletik olmayanlarla fiziksel engelli

ve özel sağlık bakımı ihtiyacı olanlarıda ele almalıdır.

Okul yönetimi, sınırlı bütçe ve eleman eksikliği nedeniyle okul bahçelerine

yeterli özeni gösterememekte, çocukların güvenliği ve kontrolü için küçük bahçeleri

tercih etmektedir. Öğretmenler ve okul yönetimi okul bahçesinin çocuk sağlığı ve

başarısı üzerine olumlu etkilerini bilmelerine rağmen bahçeyi bu yönde nasıl şekillendirecekleri

konusunda bilgi sahibi değillerdir. Sağlık Bakanlığı fiziksel aktiviteyi

ve sağlıklı beslenmeyi bir dizi programla okullarda desteklemektedir. Ancak bu

programlar ülke çapında yaygınlaşmamış ve fiziksel çevrenin katkıları göz ardı edilmiştir.

İlgili bakanlıkların desteği ve üniversitelerin işbirliği ile öğretmenler bilgilendirilmeli,

okul bahçelerinin sağlık yönünden yararları tanıtılmalı ve bu alanların

yeşillendirme süreci desteklenmelidir. Üniversite ve araştırma merkezleri çocuklarda

çevre bilincini geliştirecek araştırma faaliyetleri gerçekleştirmelidir. Ayrıca, sürdürülebilir

okul bahçeleri tasarım ilkeleri ortaya konulmalıdır. Başarılı ve sağlıklı nesiller

için okul ve çevresinin öğrenci ihtiyaç ve isteklerine göre şekillendirilmesi yanında

yemek yeme alışkanlıkları ve fiziksel aktiviteye eğilimleri gibi konularda işbirliklerine

dayalı programlar oluşturulmalıdır.

Türkiye’de okul bahçelerinin tasarım, bakım ve yönetiminin nasıl sağlanacağı

konusunda aktif bir politika bulunmamaktadır. Bakım konusunda sadece yerel belediyeler

gönüllü hizmet vermektedir. Bazı özel okullar “Doğa” konseptinde, bitki üretimi,

evcil hayvan besleme, sebze ve meyve yetiştiriciliği gibi çevresel eğitim programlarına

sahiptir. Bu okullar, devlet okullarının aksine, bahçelerinin uygulama ve

bakımına bütçe ayırabilmektedir. Ne yazık ki bu tür imkanlardan sadece belli gelir

grubundan öğrenciler yararlanmaktadır. Bu çalışmamız, devlet okullarında katılımcı

bahçe yenileme ve yeşillendirme çalışmaları için örnek bir model sunmakta, okul,

üniversite ve belediye arasında iş birlikleri önermektedir.

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 15

Kaynakça

AKDOĞAN, G. (1972). Beş Büyük Şehirde Çocuk Oyun Alanları, Okul Bahçeleri ve Spor

Alanlarının Yeterlikleri ve Planlama Prensipleri Üzerinde Bir Araştırma, A.Ü. Ziraat

Fakültesi Yayınları, Ankara.

ALTUNKAYNAK, B.Z. ve ÖZBEK, E. (2007). “Obezite: nedenleri ve tedavi seçenekleri”, Dicle Tıp

Dergisi, S. 34 (2), ss. 144-149.

ARBOGAST, K.L., KANE, B.C.P., KIRWAN, J.L. ve HERTEL, B.R. (2009). “Vegetation and outdoor

recess time at elementary schools: what are the connections?”, Journal of Environmental

Psychology, (baskıda), doi:10.1016/j.jenvp.2009.03.002

BARBOUR, A. C. (1999). “The impact of playground design on the play behaviours of children with differing

levels of physical competence”, Early Childhood Research Quarterly, S. 14(1), ss. 75-

98.

BARKER, J. ve WELLER, S. (2003). “Is it fun? Developing child-centered research methods”,

International Journal of Sociology and Social Policy, S. 23(1), ss. 33–58.

BAŞAR, M. A. (2000). “İlköğretim okullarının işgören ve fiziki olanakları”, Pamukkale Üniversitesi

Eğitim Fakültesi Dergisi, S. 8, ss. 1-7.

BELL, A.C. ve DYMENT, J.E. (2008). “Grounds for health: the intersection of green school grounds and

healthpromoting schools”, Environmental Education Research, S. 14(1), ss. 77-90.

BUNTING, T.E. ve COUSINS, L.R. (1985). “Environmental dispositions among school-age children”,

Environment and Behavior, S. 17(6), ss. 725-68.

BURKE, C. (2005). “Play in focus: children researching their own spaces and places for play”, Children,

Youth and Environments, S. 15(1), ss. 27–53.

CLARK, A. ve MOSS, P. (2001). Listening to Young Children: The Mosaic Approach, National

Children’s Bureau, London.

COE, D., PIVARNIK, J., WOMACK, C., REEVES, M., ve MALINA, R. (2006). “Effect of physical

education and activity levels on academic achievement”, Medicine and Science in Sports and

Exercise, S. 38(8), ss. 1515-1519.

EVANS, J. (2001). “In search of peaceful playgrounds”, Educational Research and Perspectives, S.

28(1), ss. 45-56.

FJORTOFT, I. (2004). “Landscape as playscape: the effects of natural environments on children’s play

and motor development”, Children, Youth and Environments, S.14 (2), ss.21-44.

FJORTOFT, I. ve SAGEIE, J. (2000). “The natural environment as a playground for children: landscape

” Landscape and Urban Planning, S.48 (1),

 

ss.83-97.

FRANK, L., ve NIECE, J. (2005). Obesity Relationships With Community Design: A Review of

the Current Evidence Base. Heart and Stroke Foundation of Canada, Ottawa.

 

 

swings: exploring the value of outdoor play”, Australian Journal of Early Childhood, S.

29(2), ss. 1–5.

GÜL, A., ve KÜÇÜK, V. (2001). “Kentsel Açık-Yeşil Alanlar ve Isparta Kenti Örneğinde İrdelenmesi”,

Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, S. 2, ss. 27-48.

HART, P. (1997). Children’s Participation: The Theory and Practice of Involving Young

Citizens in Community Development and Environmental Care. Earthscan, London.

HARVEY, M.R. (1989). “The relationship between children’s experiences with vegetation on

school grounds and their environmental attitudes”, Journal of Environmental

Education, S. 21(2), ss. 9–15.

KAPTAN, Y. (1985). Adana Kenti Okullarında Açık Alan Analizleri ve Çok Yönlü Kullanış

Olanakları Üzerinde Bir Araştırma, Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi,

Adana.

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

16 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

KELKİT, A., ve ÖZEL, E. (2003). “A research on the determination of physical planning of school gardens

in Canakkale city”, Journal of Applied Sciences, S.3(4), ss.240-246.

KELLERT, S.R. (2002). “Experiencing nature: Affective, cognitive, and evaluative development in children”,

Children and Nature: Psychological, Sociocultural and Evolutionary

Investigations, P.H. Kahn Jr., ve S.R. Kellert, ss. 117–51, The MIT Press, Cambridge,

MA.

KIRKBY, M. A. (1989). “Nature as refuge in children’s environments”, Children’s Environments

Quarterly, S. 6(1), ss. 7-12.

KUMAR, R., O’MALLEY, P.M. ve JOHNSTON, L.D. (2008). “Association between physical environment

of secondary schools and student problem behavior”, Environment and Behavior, S.

40(4), ss. 455-486.

LEAVITT, J., LINGAFELTER, T. ve MORELLO, C. (1998). Through their Eyes: Young Girls

Look at their Los Angeles Neighbourhood. R. Ainley (ed.), New Frontiers of Space,

Bodies and Gender, ss. 76–87. Routledge, London.

MALONE, K. ve TRATER, P. (2003). “Children’s environmental learning and the use, design and

management of schoolgrounds”, Children, Youth and Environments, S.13 (2).

MANNION, G. (2003). “Children’s participation in school grounds developments: creating a place for

education that promotes children’s social inclusion”, International Journal of Inclusive

Education, S. 7(2), ss. 175-192.

MOORE, R. C. (1986). “The power of nature orientations of girls and boys toward biotic and abiotic play

settings on a reconstructed schoolyard”, Children’s Environments Quarterly, S. 3(3), ss. 52-

69.

MOORE, R. C. (1989). “Before and after asphalt: diversity as an ecological measure of quality in children’s

outdoor environments”, M. N. Bloch ve A. Pellegrini (Eds.), The Ecological Context

of Children’s Play, ss. 191-213, Ablex Publishing Corporation, Norwood, NJ.

MOORE, R. C. (1990). Childhood’s Domain: Play and Place in Child Development, MIG

Communications, Great Britain.

MOORE, R. ve WONG, H. (1997). Natural Learning: Creating Environments for Rediscovering

Nature’s Way of Teaching, MIG Communications, Berkley.

MOTA, J., SILVA, P., SANTOS, M.P., RIBEIRO, J. C., OLIVEIRA, J., ve DUARTE, J. A. (2005).

“Physical activity and school recess time: Differences between the sexes and the relationship

between children’s playground physical activity and habitual physical activity”, Journal of

Sports Sciences, S. 23 (3), ss. 269-275.

O’KANE, C. (2000). “The development of participatory techniques facilitating children’s views about the

decisions which affect them”. P. Christensen ve A. James (eds), Research with Children:

Perspectives and Practices, ss. 136–59, Falmer Press, London.

OLIVER, L. N., ve HAYES, M. V. (2005). “Neighborhood socio-economic status and the prevalence of

overweight Canadian children and youth”, Canadian Journal of Public Health, S. 96(6), ss.

415-419.

ÖNER, N, VATANSEVER, Ü. ve SARI, A. (2004). “Prevelance of underweight, overweight and obesity

in Turkish adolescents”, Swiss Medical Weekly, S.134, ss.529-533.

ÖZDEMİR, A. ve YILMAZ, O. (2008). “İlköğretim okulları bahçelerinin çocuk gelişimi ve sağlıklı

yaşam üzerine etkilerinin incelenmesi”, Milli Eğitim, S. 181, ss. 121-129.

PUNCH, S. (2002). “Research with children: the same or different from research with adults?”,

Childhood, S. 9(3), ss. 321–41.

RAINE, K. D. (2004). Overweight and Obesity in Canada: A Population Health Perspective,

Canadian Institute for Health Information, Ottawa.

RIVKIN, M. S. (1995). The Great Outdoors: Restoring Children’s Rights to Play Outside,

National Association for the Education of Young Children, Washington, DC.

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011 17

SALLIS, J. ve OWEN, N. (1999). Physical Activity and Behavioral Medicine. Sage Publications,

Thousand Oaks, CA.

SALLIS, J., JUDITH P., ve WENDELL, T. (2000). “A review of correlates of physical activity of children

and adolescents”, Medicine and Science in Sports and Exercise, S. 32 (5), ss. 963-75.

SHONKOFF, J. P., ve PHILLIPS, D. A. (2000). From Neurons to Neighborhoods: The Science

of Early Childhood Development, National Academy Press, Washington, DC.

STAEMPFLI, M.B. (2009). “Reintroducing adventure into children’s outdoor play environments”,

Environment and Behavior, S. 41, ss. 268-280.

ŞİMŞEK, F., ULUKOL, B., BERBEROĞLU, M. ve GÜLNAR, S.B. (2005). “Ankara’da bir ilköğretim

okulu ve lisede obezite sıklığı”, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, S.58, ss. 163-

166.

SYMONS, C., CINCELLI, B., JAMES, T.C. ve GROFF, P. (1997). “Bridging student health risks and

academic achievement through comprehensive school health programs”, Journal of School

Health, S. 67(6), ss. 220-7.

TAYLOR, A., WILEY, A., KUO, F., ve SULLIVAN, W. (1998). “Growing up in the inner city: green

spaces as places to grow”, Environment and Behavior, S. 30(1), ss. 3–27.

TAYLOR, A., KUO, F., ve SULLIVAN, W. (2001). “Coping with ADD: the surprising connection to

green play settings”, Environment and Behavior, S. 33(1), ss. 54–77.

TENNESSEN, C., ve CIMPRICH, B. (1995). “Views to nature: effects on attention”, Journal of

Environmental Psychology, S. 15, ss. 77–85.

THOMSON, J. L., ve PHILO, C. (2004). “Playful spaces? A social geography of children’s play in

Livingston, Scotland”, Children’s Geographies, S. 2(1), ss. 111-130.

TITMAN, W. (1994). Special Places, Special People: The Hidden Curriculum of School

Grounds. World Wide Fund For Nature/ Learning through Landscapes, UK.

UĞUZ, M. ve BODUR, S. (2007). “Konya il merkezindeki ergenlik öncesi ve ergen çocuklarda aşırı ağırlık

ve şişmanlık durumunun demografik özelliklerle ilişkisi”, Genel Tıp Dergisi, S. 17(1), ss.

1-7.

ULUOCAK, N., PARLAKTAŞ, B.S., ERDEMİR, F. ve ÇAĞLAR, M.N. (2006). “Sağlıklı okul çağı

çocukalrında böbrek boyutlarının vücut kitle indeksi ve cinsiyet ile olan ilişkisi”, Çocuk Ürolojisi,

S. 32 (3), ss. 370-374.

VINCENT, S. D. ve PANGRAZI, R. P. (2002). “An examination of the activity patterns of elementary

school children”, Pediatric Exercise Science, S. 14(4), ss. 432-441.

YOUNG, L. ve BARRATT, H. (2001). “Adapting visual methods: action research with Kampala Street

children”, Area, S. 33(2), ss. 141–52.

Ankara Okul Bahçelerinin Katılımcı Yöntemle Yenilenmesi _

18 Millî Eğitim _ Say› 189 _ Kış/2011

Ek: Okul bahçelerinin mevcut durumu ile düzenleme sonrası alacağı görünümler

_ Aydın Özdemir/Mehmet Çorakçı

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile